W cieniu świętokrzyskich lasów. Żołnierze podziemia niepodległościowego z ziemi bliżyńskiej (1939–1956)
Dzieje Bliżyna i okolic stanowią część historii polskiego podziemia niepodległościowego XX wieku. Lasy świętokrzyskie w czasie II wojny światowej były miejscem intensywnej działalności konspiracyjnej, a po 1945 roku stały się również terenem funkcjonowania struktur antykomunistycznych (IPN, „Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956”, Warszawa 2007). W okresie okupacji niemieckiej obszar ten znajdował się w zasięgu działań Armii Krajowej – największej organizacji konspiracyjnej w okupowanej Europie (Norman Davies; IPN). W Górach Świętokrzyskich operowały zgrupowania partyzanckie dowodzone przez Jana Piwnika „Ponurego”, a po jego śmierci przez Eugeniusza Kaszyńskiego „Nurta” (Cezary Chlebowski, „Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie”; IPN – biogramy). W ich szeregach służyli również mieszkańcy okolic Bliżyna. Rozkaz rozwiązania Armii Krajowej z 19 stycznia 1945 roku, wydany przez gen. Leopolda Okulickiego, nie zakończył działalności wszystkich konspiratorów. Wraz z umacnianiem się władzy komunistycznej i nasileniem represji część żołnierzy podziemia podjęła dalszą działalność w nowych strukturach, między innymi w Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość” (IPN – materiały dotyczące WiN). Lata 1944-1956 przyniosły aresztowania, procesy przed sądami wojskowymi oraz wieloletnie wyroki więzienia (IPN). Aleksander Życiński, ps. „Wilczur”, należał do grona żołnierzy podziemia niepodległościowego, którzy po zakończeniu wojny padli ofiarą represji. Został zamordowany przez funkcjonariuszy komunistycznego aparatu bezpieczeństwa w Zgórsku koło Kielc (IPN – materiały śledcze dotyczące represji w województwie kieleckim). Przez wiele lat miejsce jego pochówku pozostawało nieznane. Dopiero działania poszukiwawcze i identyfikacyjne prowadzone przez Instytut Pamięci Narodowej umożliwiły odnalezienie szczątków oraz ich godny pochówek. We wrześniu 2016 roku odbyły się uroczystości pogrzebowe, po których szczątki Aleksandra Życińskiego spoczęły na cmentarzu w Bliżynie (IPN, komunikaty z 2016 r. dotyczące identyfikacji ofiar terroru komunistycznego). Józefa Życińska, ps. „Zośka”, była łączniczką Armii Krajowej w oddziale „Ponurego” (IPN – opracowania dotyczące Zgrupowań Partyzanckich AK „Ponury”). Do jej obowiązków należało przenoszenie meldunków, utrzymywanie łączności między oddziałami oraz organizowanie zaplecza logistycznego. Była to służba wymagająca odwagi i dyskrecji, niosąca realne ryzyko aresztowania. Po wojnie, podobnie jak wielu uczestników konspiracji, doświadczyła konsekwencji przemian politycznych. Zmarła w 2018 roku i została pochowana w Bliżynie, obok męża. Ich wspólny grób pozostaje świadectwem lokalnej historii i pamięci. Ryszard Chrzanowski, urodzony w Brześciu (gmina Bliżyn), był żołnierzem Związku Walki Zbrojnej – organizacji, która w 1942 roku została przekształcona w Armię Krajową (IPN – opracowania dotyczące ZWZ-AK). Po 1945 roku stał się ofiarą represji komunistycznych, wpisując się w los wielu członków wojennej konspiracji niepodległościowej (IPN, „Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956”). Jego biografia pokazuje, że dramat powojennych prześladowań dotknął również mieszkańców niewielkich miejscowości regionu. Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych obchodzony jest 1 marca na podstawie ustawy z 3 lutego 2011 r. (Dz.U. 2011 nr 32 poz. 160). W Bliżynie upamiętnienie to odnosi się do konkretnych osób i udokumentowanych wydarzeń. Losy Aleksandra i Józefy Życińskich oraz Ryszarda Chrzanowskiego stanowią część historii regionu, potwierdzonej w materiałach archiwalnych i opracowaniach naukowych. Historia Żołnierzy Niezłomnych z ziemi bliżyńskiej pozostaje elementem udokumentowanych dziejów regionu i wymaga rzetelnego przekazu opartego na źródłach.